Bí ẩn nghi lễ liếm lưỡi cày nung đỏ

Nhắc đến thôn Tà Chải, xã Tân Tiến, người dân quanh vùng không ai là không biết đến ông Min Phà Xoàn. Không chỉ là người có uy tín lâu năm, luôn đi đầu trong các phong trào của thôn bản, ông còn được coi là "kho tàng sống" về văn hóa truyền thống của dân tộc Cờ Lao. Ở tuổi đã dày dặn sương gió, ánh mắt ông vẫn sáng quắc, giọng nói hào sảng đậm chất núi rừng.

Nằm nép mình lưng chừng dải Tây Côn Lĩnh hùng vĩ, đời sống của người Cờ Lao từ bao đời nay gắn liền với núi rừng, cây ngô, cây lúa và những chiếc cày sắt đẽo gọt thô sơ. Trong không gian văn hóa ấy, ông Min Phà Xoàn là nghệ nhân tâm huyết. Ông thuộc lòng từng điệu hát, am hiểu tường tận từng nghi lễ cúng tế mà tổ tiên truyền lại. Nhưng điều khiến tên tuổi ông trở nên đặc biệt, tạo nên sự kính trọng xen lẫn kinh ngạc trong cộng đồng, chính là khả năng tiếp xúc trực tiếp với lửa bỏng thông qua nghi lễ liếm lưỡi cày nung đỏ.

Theo lời ông Xoàn, khả năng này không phải do tập luyện thông thường mà có được, cũng không phải là trò diễn thuật hay kỹ xảo. Nó là sự kết tinh của đời sống tâm linh, là sự "trao quyền" thiêng liêng mà thần linh và tổ tiên ban cho người được chọn.

Đối với đồng bào Cờ Lao, chiếc lưỡi cày bằng sắt không đơn thuần là một công cụ lao động sản xuất. Đó là vật dụng thân thuộc nhất, gắn bó máu thịt với người nông dân trong suốt quá trình xới đất, lật cỏ, khai phá từng tấc đất trên núi đá tai mèo để gieo mầm sống. Chính vì vậy, chiếc lưỡi cày đã trở thành biểu tượng trung tâm trong tín ngưỡng thờ cúng nông nghiệp.

Nghi thức liếm lưỡi cày nung nóng được tổ chức với mục đích tâm linh cao cả. Người Cờ Lao tin rằng, ngọn lửa là năng lượng làm sạch, tiêu trừ những điều xui xẻo, tà khí và bệnh tật. Khi chiếc lưỡi cày sắt được đi qua lửa đỏ và được nghệ nhân đón nhận bằng cơ thể mình, đó là lúc con người tiếp nhận sức mạnh của tự nhiên để cầu mong cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cây cối xanh tốt, vạn vật sinh sôi. Đồng thời, nghi lễ cũng là lời nguyện cầu cho mọi người trong bản có sức khỏe dẻo dai, xua tan tật bệnh, xóm làng được sống trong hòa thuận, bình yên.

Toàn bộ nghi lễ diễn ra nghiêm cẩn qua hai phần nối tiếp: cúng sống và cúng chín. Bàn thờ thần linh được sửa sang giản dị nhưng trang nghiêm với những sản vật đượm hương vị núi rừng: từ con gà trống khỏe mạnh, mâm xôi dẻo thơm hay miếng thịt lợn đày đặn, đến bát cơm dâng lễ, tệp giấy bản mộc mạc cùng những nén hương trầm ngát tỏa.

Ngay sau khi lời thần chú kết thúc, nghệ nhân Min Phà Xoàn tiến lại chảo lửa. Lưỡi cày đỏ rực được gắp ra. Ông vừa đi vừa hô to vang vọng vách núi và dùng chính lưỡi của mình liếm trực tiếp vào chiếc lưỡi cày đang nung cực nóng.

Tiếng "xèo" vang lên, khói bốc lên nghi ngút ngay trước mặt mọi người trong sự kinh ngạc và thán phục đến lặng người. Kỳ diệu thay, sau khi hoàn thành nghi lễ, lưỡi của nghệ nhân Min Phà Xoàn vẫn hoàn toàn bình thường, không hề có dấu vết của sự phồng rộp hay tổn thương.

Nghi lễ liếm lưỡi cày nung đỏ không chỉ là một hiện tượng văn hóa - tâm linh đặc sắc mà còn là minh chứng cho chiều sâu di sản của đồng bào Cờ Lao nơi lưng chừng Tây Côn Lĩnh. Ý thức được giá trị vô giá ấy, chính quyền xã Tân Tiến đã và đang triển khai nhiều giải pháp thiết thực để bảo tồn và phát huy nét đẹp truyền thống này.

Trao đổi với phóng viên, đồng chí Bùi Thanh Hưởng, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Tiến chia sẻ: 

Đồng chí Phó Chủ tịch UBND xã Tân Tiến cho biết thêm, trong thời gian tới, địa phương sẽ đẩy mạnh công tác tư liệu hóa, lập hồ sơ kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể đối với các nghi lễ truyền thống của người Cờ Lao; đồng thời tạo mọi điều kiện thuận lợi để những người có uy tín, những nghệ nhân như ông Min Phà Xoàn có không gian thực hành, truyền dạy tri thức dân gian cho thế hệ trẻ.