Nằm khuất sau dãy núi đá tai mèo tại thôn Há Súng, xã Lũng Cú ngôi nhà cổ của dòng họ Vừ đã đứng vững hơn một thế kỷ. Được nhóm thợ Hoa Nam xây dựng trước cả Dinh thự Nhà Vương, công trình mang dáng hình chim đại bàng tung cánh này không chỉ lưu giữ ký ức hoàng kim của một gia tộc vùng cao mà còn đặt ra bài toán cấp thiết về bảo tồn di sản.
Từ ngã ba Sà Phìn, con đường dẫn lên Cột cờ Quốc gia Lũng Cú uốn lượn giữa những triền đá xám trùng điệp. Đi đến khoảng ki-lô-mét số 4, rẽ xuống một nhánh đường bê tông nhỏ hẹp và dốc đứng, du khách sẽ bắt gặp thôn Há Súng nằm lọt thỏm sau vách núi, cách đường biên giới Việt – Trung không xa. Tách biệt khỏi nhịp sống nhộn nhịp trên trục du lịch chính, bản nhỏ hiện ra tĩnh lặng với những mái ngói âm dương phủ rêu phong. Nổi bật giữa không gian ấy là ngôi nhà cổ bề thế của dòng họ Vừ – công trình có diện mạo khác biệt hoàn toàn so với những nếp nhà truyền thống quanh vùng.
Ngôi nhà được dựng trên một gò đất cao có hình dáng như mai rùa, lưng tựa núi đá, tầm nhìn bao quát xuống cả thung lũng rộng lớn phía dưới. Nhìn thẳng từ cửa chính ra phía trước là một võng núi khuyết sâu tựa hình mắt ngựa. Theo quan niệm truyền thống của đồng bào Mông, thế đất "mai rùa – mắt ngựa" này là nơi tụ khí, vững chãi, giúp gia tộc hưng thịnh và bình yên qua nhiều thế hệ.
Hàng bậc thang đá nguyên khối mòn nhẵn qua hơn một thế kỷ. Hai trụ cổng kê tảng đá vuông vức chạm khắc hoa văn chim, mái hiên lợp ngói âm dương uốn cong vững chãi dẫn lối vào khu nhà cổ.
Dẫn lên cổng chính là dãy bậc thang bằng đá dài, mòn nhẵn theo bước chân người. Dưới chân hai trụ cổng đặt hai khối đá tảng lớn vuông vức; những đường chạm khắc hoa văn kỳ công thuở trước nay đã mờ dần dưới lớp bụi thời gian, chỉ còn lại dấu tích của đôi bàn tay tài hoa xưa. Bên trên, mái hiên cổng lợp ngói âm dương xếp lớp tinh xảo, tạo nên vẻ uy nghi ngay từ lối vào.
Anh Vừ Mí Tủa, Trưởng thôn Há Súng cho biết, điểm độc đáo nhất làm nên danh tiếng của nhà cổ Há Súng chính là bố cục kiến trúc tổng thể. Toàn bộ công trình gồm ba khối nhà lớn ghép nối chặt chẽ với nhau: hai dãy nhà bên hông trái và phải được thiết kế thụt lùi lại theo chiều ngang, trong khi khối nhà chính giữa nhô hẳn ra phía trước. Bức tường mặt tiền cao vút, phần chân ghép từ những tảng đá lớn được gọt đẽo vuông vức, phía trên là lớp tường trình đất dày đặc, trổ hai ô cửa sổ nhỏ trên cao. Nhìn từ trên cao hay từ phía thung lũng đối diện, công trình trông hệt như một con chim đại bàng khổng lồ đang sải rộng đôi cánh giữa cao nguyên đá, còn bức tường chính giữa đóng vai trò như tấm lá chắn kiên cố che chở cho cả gia tộc.
Mặt tiền kiên cố của khối nhà chính giữa: phần chân ghép từ đá tảng gọt đẽo vuông vức, phía trên là lớp tường trình đất dày đặc trổ hai ô cửa sổ nhỏ trên cao, đóng vai trò như tấm lá chắn che chở cho cả gia tộc họ Vừ.
Theo tư liệu dân gian truyền lại trong vùng, ngôi nhà cổ này do một nhóm thợ lành nghề từ vùng Hoa Nam (Trung Quốc) trực tiếp thi công. Điều đáng chú ý là sau khi hoàn thiện cơ ngơi cho dòng họ Vừ ở Há Súng, nhóm thợ này mới tiếp tục sang Sà Phìn để xây dựng Dinh thự vua Mèo Vương Chính Đức. Bởi vậy, giữa hai công trình cách nhau chưa đầy 3 km này có nhiều nét tương đồng rõ rệt về kỹ thuật xử lý đá, kết cấu gỗ và nghệ thuật giao thoa kiến trúc Mông – Hoa Nam. Nếu Dinh thự Nhà Vương là biểu tượng quyền lực nổi tiếng bậc nhất cao nguyên đá, thì nhà cổ Há Súng được ví như "bản nguyên mẫu" lặng lẽ đứng sau cổng trời suốt hơn một trăm năm qua.
Bước qua cánh cửa chính làm bằng gỗ dày với phần ngạch cửa cao đặc trưng của người Mông, không gian bên trong mở ra rộng lớn đến bất ngờ. Chính giữa ngôi nhà là khoảng sân "giếng trời" lát đá xanh phẳng phiu, đón trọn ánh sáng tự nhiên và gió núi. Bao quanh khoảng sân sáng ấy là bức tường mặt trước cùng ba dãy nhà hai tầng kết hợp tường trình đất, mái lợp ngói âm dương. Cả bốn phía đều có hệ thống tầng lửng chạy dọc theo hành lang; từ cột kèo, xà ngang đến chiếu nghỉ, lan can, tay vịn đều làm bằng gỗ quý, chạm trổ tỉ mỉ.
Khám phá sâu từng chi tiết kiến trúc, người xem dễ dàng nhận ra dấu ấn quyền thế của chủ nhân đầu tiên dựng nên ngôi nhà. Khắp các cột kèo gỗ, khung cửa sổ cho đến những chân cột bằng đá nguyên khối đều được đục đẽo, chạm khắc tinh xảo họa tiết hoa và quả anh túc. Trong bối cảnh lịch sử đầu thế kỷ XX, cây anh túc là thứ đặc quyền gắn liền với nguồn lợi kinh tế khổng lồ; chỉ những gia tộc giàu có, có thế lực lớn và mối quan hệ mật thiết với vua Mèo Vương Chính Đức mới được phép trồng và buôn bán thuốc phiện.
Ngồi bên bếp lửa hồng giữa gian nhà cổ, ông Vừ Sứa Bư – người cao tuổi nhất dòng họ Vừ đang sinh sống tại đây – chậm rãi kể lại những mảnh ký ức được truyền qua các thế hệ. Trải qua 7 đến 8 đời nối tiếp, hiện ngôi nhà là mái ấm chung của 4 gia đình với hơn chục nhân khẩu con cháu họ Vừ. Ông Vừ Sứa Bư chia sẻ:
"Các cụ đời trước kể lại, lúc ngôi nhà này mới dựng xong và ở thời kỳ hưng thịnh nhất, trong nhà lúc nào cũng có khoảng 50 người làm công tấp nập ra vào, chuyên lo việc đóng gói hàng hóa, giao thương buôn bán khắp vùng. Từ đời ông cha đến đời tôi, con cháu chỉ biết giữ lấy nếp nhà, giữ lấy từng phiến đá, cây cột mà tổ tiên để lại, chứ chưa một lần dám tự ý thay đổi kết cấu của ngôi nhà."
Tại gian tiếp khách chính giữa vẫn còn lưu giữ chiếc ban thờ cổ màu đen tuyền, nhuốm lớp bụi thời gian. Phần chân bàn thờ được tạo tác công phu theo dáng chân con dê – vật dụng đặc trưng chỉ xuất hiện trong dinh cơ của tầng lớp quý tộc Mông xưa. Ngoài khoảng sân giếng trời, chiếc bồn tắm hình bán nguyệt được đục đẽo thủ công từ một tảng đá nguyên khối nặng hàng trăm ki-lô-gam vẫn nằm trầm mặc như một chứng nhân cho lối sống xa hoa, sung túc một thời.
Anh Vừ Mí Pó, một hậu duệ trẻ đang cùng vợ con sinh sống tại dãy nhà bên trái, cũng bộc bạch rằng:
"Lớn lên dưới mái nhà trăm tuổi này là niềm tự hào lớn của cả gia đình. Giữa không gian tĩnh lặng, tách biệt với sự ồn ào bên ngoài, khói bếp vẫn đều đặn bay lên từ mái ngói rêu phong mỗi buổi sớm chiều, nối dài nhịp sống chậm rãi và đầy hoài niệm của dòng họ Vừ."
Thế nhưng, đằng sau vẻ đẹp cổ kính đầy chất hội họa của những mảng tường loang lổ là nỗi lo hiện hữu từng ngày. Ông Vừ Sứa Bư cho biết, suốt hơn một trăm năm kể từ ngày khánh thành đến nay, ngôi nhà cổ Há Súng chưa từng trải qua bất kỳ đợt trùng tu, sửa chữa lớn nào. Dưới tác động khắc nghiệt của khí hậu vùng cao nguyên đá với sương muối, gió rét và những trận mưa rừng kéo dài, nhiều hạng mục của công trình đang xuống cấp nghiêm trọng.
Quan sát thực tế cho thấy, mặt tiền ngôi nhà đã hằn rõ vết tích bào mòn của thời gian: lớp sơn vôi cũ bong tróc thành từng mảng sâu, để lộ lõi đất trình bên trong. Ở nhiều vị trí tường bao và vách ngăn, những vết nứt lớn chạy dài, kết cấu đất dần bở mục, tiềm ẩn nguy cơ sụt lở bất cứ lúc nào. Một số căn phòng ở khu vực xuống cấp nặng đã buộc phải bỏ không vì quá cũ nát, không còn bảo đảm an toàn cho sinh hoạt.
Nỗi trăn trở lớn nhất của bốn hộ gia đình dòng họ Vừ hiện nay là sự giằng co giữa nhu cầu ở an toàn và trách nhiệm giữ gìn nguyên trạng di sản. Nếu tự ý sửa chữa theo cách làm thông thường bằng gạch, xi măng hiện đại thì sẽ phá vỡ hoàn toàn giá trị kiến trúc cổ độc bản; còn nếu giữ nguyên như hiện tại, nguồn lực kinh tế của các hộ dân vùng cao lại không đủ khả năng để tự phục dựng theo kỹ thuật trình tường, chạm khắc truyền thống.
Trao đổi với phóng viên về thực trạng và hướng bảo tồn công trình đặc biệt này, đồng chí Dương Ngọc Đức, Bí thư Đảng ủy xã Lũng Cú cho biết:
"Cấp ủy, chính quyền địa phương luôn xác định ngôi nhà cổ của dòng họ Vừ tại thôn Há Súng là một di sản kiến trúc, lịch sử có giá trị rất lớn trên địa bàn, góp phần làm phong phú thêm chiều sâu văn hóa bên cạnh biểu tượng Cột cờ Quốc gia Lũng Cú. Trước tình trạng công trình đã hơn trăm năm tuổi và nhiều hạng mục xuống cấp, địa phương thường xuyên tuyên truyền, vận động các hộ gia đình dòng họ Vừ nâng cao ý thức giữ gìn nguyên trạng, tuyệt đối không tự ý cơi nới hay bê tông hóa làm biến dạng kiến trúc gốc. Đồng thời, xã cũng đang rà soát hiện trạng, báo cáo và kiến nghị các cơ quan chuyên môn của tỉnh sớm tiến hành khảo sát, đánh giá mức độ hư hại để có phương án gia cố, trùng tu khoa học, kịp thời bảo vệ an toàn cho người dân và giữ gìn công trình."
Cũng theo lãnh đạo Đảng ủy xã Lũng Cú, bảo tồn nhà cổ Há Súng không thể tách rời bài toán sinh kế bền vững cho người dân. Với lợi thế nằm cách ngã ba Sà Phìn và Dinh thự Nhà Vương chưa đầy 3 ki-lô-mét, lại nằm ngay trên cung đường kết nối lên Cột cờ Lũng Cú, thôn Há Súng có nhiều tiềm năng để hình thành điểm đến du lịch khám phá văn hóa bản địa. Khi công trình được khảo sát, gia cố an toàn và đưa vào tuyến tham quan trải nghiệm một cách bài bản, chính những hậu duệ của dòng họ Vừ sẽ trở thành chủ thể trực tiếp giới thiệu câu chuyện lịch sử của cha ông mình tới du khách, từ đó có thêm nguồn thu để tái đầu tư chăm sóc, bảo vệ nếp nhà cổ.
Từng lớp ngói âm dương phủ rêu xanh ngắt và hệ hành lang gỗ bao bọc — tấm thảm thời gian che mưa nắng cho dòng họ Vừ suốt hơn một thế kỷ, đang đứng trước bài toán bảo tồn cấp thiết.
Chiều buông trên vùng biên viễn Lũng Cú, sương núi lại bắt đầu giăng mờ qua những triền đá tai mèo. Từ mái ngói âm dương phủ rêu xanh ở thôn Há Súng, làn khói bếp lam chiều bảng lảng bay lên, ôm lấy dáng hình con chim đại bàng bằng đá và đất trình đã đứng suốt hơn một thế kỷ. Giữ cho đôi cánh đại bàng ấy không gãy gục trước thời gian không chỉ là giữ lại một ngôi nhà cổ cho dòng họ Vừ, mà còn là giữ lại một trang sử sống động, nguyên bản của mảnh đất địa đầu Tổ quốc.
20 khoảnh khắc ghi lại kiến trúc đại bàng độc bản, bàn tay tài hoa của thợ Hoa Nam và nhịp sống dòng họ Vừ
Bức tường trình đất loang lổ vết tích thời gian che chở cho thế hệ cao niên nhất của dòng họ Vừ đang ngày đêm canh cánh nỗi lo gìn giữ nếp nhà xưa.